Eksikliği Kim Belirler?

muhatap masası / Hezarfen Çelebi

Bilgisayar ekranında bıraktığım soru hâlâ oradaydı:

Bir insanın fark ettiği eksikliğin gerçek bir ihtiyaç mı, yoksa yalnızca kendi varsayımı mı olduğunu nasıl anlayabiliriz?

Gönder tuşuna basmamıştım.

Çünkü patronun koridorda yönelttiği soru, önümdeki bütün kolay cevapları dağıtmıştı:

Peki görünür hâle getirilen her eksiklik gerçek midir?

Bir eksikliği görebilirdim.

Onu tarif edebilirdim.

Hatta nasıl giderileceğine dair parlak bir fikir bile geliştirebilirdim.

Ama bütün bunlar, o eksikliğin gerçekten var olduğunu göstermeye yetmiyordu.

Belki benim boşluk sandığım şey, başkası için hiçbir anlam taşımıyordu.

Belki de doldurmaya çalıştığım yer zaten başka bir biçimde karşılık bulmuştu.

Daha kötüsü…

Belki ben, çözüm ürettiğimi sanırken hiç olmayan bir soruna yeni bir sorun ekliyordum.

Defterimi aldım.

Yeni sayfanın başına tek bir soru yazdım:

Eksikliği kim belirler?

Altına üç ihtimal sıraladım:

Gören mi
Yaşayan mı
Çözüm üretmek isteyen mi

Uzun süre baktım.

Sonra üçünün de tek başına yeterli olmayabileceğini düşündüm.

Eksikliği gören, dışarıdan fark edebilirdi.

Yaşayan, onun ağırlığını biliyordu.

Çözüm üretmek isteyen ise bir karşılık geliştirebilirdi.

Ama bunlar aynı masaya oturmadıkça, üretilen parçanın boşluğa uyup uymayacağını kim anlayacaktı?

İşte o anda muhatap’ın neden “muhatap” adını taşıdığını ilk kez başka türlü düşündüm.

Bir ihtiyacı yalnızca uzaktan görmek yetmiyordu.

Onun bir sahibi vardı.

Bir hayatın içinde oluşmuştu.

Ve o hayatla konuşmadan, eksikliğin biçimini doğru ölçmek mümkün değildi.

Nereye gideceğimi biliyordum.

Okur ve kaynak ilişkilerinin yürütüldüğü odaya.

muhatap henüz sıfır sayısını yayımlamamıştı ama duyurular başladıktan sonra kuruma çok sayıda mesaj gelmişti.

İçerik önerileri…

Haber talepleri…

Tanıtım istekleri…

Şikâyetler…

Davetler…

Ve kendisinin anlatılmasını isteyen insanlar…

Belki de gerçek ihtiyaçların ilk izleri oradaydı.

Odaya girdiğimde iki kişi gelen mesajları sınıflandırıyordu.

Ekranlardan birinde e-postalar, diğerinde sosyal medya mesajları açıktı.

Masaların üzerinde kurum isimleri, telefon numaraları ve kısa notlarla dolu listeler vardı.

Beni görünce içlerinden biri:

“ChatGPT dosyası nasıl gidiyor?” diye sordu.

Demek gerçekten herkes konuşuyordu.

“ChatGPT dosyası değil,” dedim. “O benim dosyam.”

“ChatGPT ise üretim teknolojim.”

“Sonunda kimin dosyası olduğuna bakarız.”

Bunu gülerek söyledi ama cümlenin altında gerçek bir merak vardı.

Ben de gülümsedim.

“Bir şeye ihtiyacım var.”

“Plus yetmedi mi?”

“Bu kez insana ihtiyacım var.”

Sandalyelerden birini çekip yanlarına oturdum.

“Buraya gelen mesajlarda insanlar en çok ne istiyor?”

İkisi de neredeyse aynı anda cevap verdi:

“Görünür olmak.”

Bu cevap hazırdı.

Sanki daha önce defalarca konuşmuşlardı.

“Nasıl yani?”

Ekrandaki mesajlardan birkaçını açtılar.

İşletmemizi tanıtır mısınız

Ürünlerimize yer verir misiniz

Yaptığımız çalışmayı haber yapar mısınız

Bizi de sayfanızda paylaşır mısınız

Bölgemizde kimse bizi görmüyor

Mesajların biçimi değişiyordu ama hepsi aynı yere çıkıyor gibiydi.

İnsanlar görünmek istiyordu.

Defterime şunu yazdım:

Eksiklik: görünürlük

Fakat kalemi kaldırmadan önce tasarımcının sözü aklıma geldi:

Bazen görüntü vardır ama düşünce görünmez

Belki burada da insanlar “görünürlük” diyordu ama ihtiyaçları başka bir şeydi.

Mesajlardan birini seçtim.

Küçük bir üretim atölyesinden gelmişti.

Atölyenin sahibi, yıllardır doğal malzemelerle el yapımı ürünler ürettiğini, fakat çevresinde yeterince tanınmadığını söylüyordu.

Mesajının sonunda:

Bize de haberlerinizde yer verirseniz çok memnun oluruz yazmıştı.

O haber diyordu ama biz çok çok daha büyük bir düşüncenin etrafına konuşlanıyorduk.

“Arayabilir miyim?” diye sordum.

“İstersen arayabilirsin. Ama ne söyleyeceksin?”

Bilmiyordum.

“Önce neden görünmek istediğini soracağım.”

Numarayı çevirdim.

Telefon birkaç kez çaldı.

Orta yaşlarda bir kadın açtı.

Kendimi tanıttım.

Gönderdiği mesajı okuduğumu söyledim.

Sesinde önce hafif bir heyecan oluştu.

“Yayımlayacak mısınız?” diye sordu.

Sorusu o kadar hızlı gelmişti ki bir an duraksadım.

“Henüz bilmiyoruz,” dedim. “Önce sizi anlamak istiyoruz.”

Telefonun diğer ucunda kısa bir sessizlik oldu.

Sanırım bu cevap, beklediği cevap değildi.

“Mesajınızda görünür olmak istediğinizi yazmışsınız.”

“Evet.”

“Neden?”

Soruyu tuhaf bulmuş olmalıydı.

“İnsanlar bizi tanısın diye.”

“Tanıyınca ne olmasını bekliyorsunuz?”

Yine sustu.

Sonra üretimlerinden söz etmeye başladı.

Yaptıkları ürünlerin hazır ve ucuz taklitlerle karıştırıldığını söyledi.

İnsanların el emeğiyle seri üretim arasındaki farkı anlamadığını anlattı.

Ürünlerine bakanların çoğunun önce fiyatı sorduğunu, nasıl yapıldığını öğrenmeye pek ilgi göstermediğini belirtti.

“Yani daha çok insanın sizi görmesini istiyorsunuz.”

“Evet ama yalnızca görmesi yetmiyor.”

Bu cümlede durdum.

“Ne olması gerekiyor?”

“Ne yaptığımızı anlamaları gerekiyor.”

Kalemi defterin üzerinde bıraktım.

Kadın devam etti:

“Bizi bin kişi görmüş, on bin kişi görmüş, çok önemli değil. Yaptığımız işin neden farklı olduğunu anlayan doğru insanlar görsün. Bizim derdimiz bu.”

Bir süre hiçbir şey söylemedim.

Defterime yazdığım:

Eksiklik: görünürlük

cümlesinin üzerini çizdim.

Altına yenisini yazdım:

Eksiklik: anlaşılmamak

Ama bu da tam değildi.

“Doğru insanlardan neyi kastediyorsunuz?” diye sordum.

“Bazen müşteri olur. Bazen tasarımcı olur. Bazen ürünlerimizi başka bir yere taşıyacak biri olur. Bazen yalnızca yaptığımız işin değerini bilen biri olur.”

Yani kadın yalnızca tanıtım istemiyordu.

Bir ilişki arıyordu.

Kendisini anlayacak, yaptığı işle doğru bağ kuracak bir insanla karşılaşmak istiyordu.

Görünürlük, bunun için düşündüğü çözümdü.

Asıl ihtiyaç ise daha derindeydi.

Defterime üçüncü kez yazdım:

Eksiklik: doğru karşılaşma

Telefon görüşmesi ilerledikçe şunu fark ettim:

İnsanlar ihtiyaçlarını her zaman ihtiyaç olarak anlatmıyordu.

Bazen doğrudan çözümü söylüyorlardı.

Bizi haber yapın

diyordu.

Ama belki ihtiyacı haber değildi.

Bizi paylaşın

diyordu.

Ama belki ihtiyacı daha fazla görüntülenmek değildi.

Bizi tanıtın

diyordu.

Ama belki asıl istediği, yaptığı işin doğru insanlar tarafından anlaşılmasıydı.

Görüşmenin sonunda kadına teşekkür ettim.

“Peki haber yapacak mısınız?” diye tekrar sordu.

Bu kez daha dikkatli cevap verdim.

“Belki,” dedim. “Ama yaparsak yalnızca sizi göstermeyeceğiz. Yaptığınız işi neden anlamamız gerektiğini de anlatmaya çalışacağız.”

Sesinde memnuniyet vardı.

“İşte ben de onu istiyorum,” dedi.

Telefonu kapattım.

Yanımdakiler bana bakıyordu.

“Ne istiyormuş?” diye sordular.

Defterimdeki üç cümleyi gösterdim:

Görünürlük

Üzerini çizmiştim.

Anlaşılmak

Onun da yanına bir soru işareti koymuştum.

En altta ise:

Doğru karşılaşma

yazıyordu.

“İnsanlar bazen ihtiyacını değil, aklına gelen ilk çözümü söylüyor,” dedim.

“Kadın haber istedi.”

“Evet.”

“Ama?”

“Ama asıl ihtiyacı haber değildi.”

“Neydi?”

“Yaptığı işin doğru insanlar tarafından anlaşılması ve onlarla karşılaşması.”

İçlerinden biri arkasına yaslandı.

“Peki bunu bir telefon konuşmasından nasıl anladın?”

Cevap vermeden önce düşündüm.

“İlk söylediğini hemen kabul etmedim.”

“Yani ona inanmadın mı?”

“Hayır. Tam tersine, ne demek istediğini anlamaya çalıştım.”

Bu ayrım hoşuma gitmişti.

Bir insanı dinlemek, söylediği ilk cümleyi olduğu gibi kabul etmek değildi.

O cümlenin altında hangi hayatın bulunduğunu anlamaya çalışmaktı.

Çünkü bazen insan:

Görünmek istiyorum

derken:

Beni gerçekten anlayacak biriyle karşılaşmak istiyorum

demeye çalışıyordu.

Masama dönerken aklımda fotoğraftaki adam vardı.

O, boşluğun biçimini ölçmeden kartonu kesmiyordu.

Cetvel kullanıyordu.

Çiziyordu.

Deniyordu.

Yanlış parçaları kenara ayırıyordu.

Demek gerçek hayatta ölçü almak da böyle bir şeydi.

İnsanlara neye ihtiyaçları olduğunu uzaktan söylemek yerine, onlarla konuşmak…

İlk cevabın altında ne olduğunu sormak…

Hazır çözümü dayatmadan önce boşluğun gerçek biçimini anlamak…

Masama oturur oturmaz ekrandaki soruya yeniden baktım:

Bir insanın fark ettiği eksikliğin gerçek bir ihtiyaç mı, yoksa yalnızca kendi varsayımı mı olduğunu nasıl anlayabiliriz?

Bu kez gönder tuşuna bastım.

ChatGPT’nin cevabı birkaç saniye içinde ekranda belirdi.

Cevapta gözlem yapmaktan, insanlarla konuşmaktan, problemi farklı kaynaklardan doğrulamaktan, küçük denemeler gerçekleştirmekten ve çözüm üretmeden önce ihtiyacı yaşayan kişiyi sürece katmaktan söz ediyordu.

Okudum.

Bu kez söyledikleri bana soyut gelmedi.

Çünkü kısa süre önce bunlardan birini yaşamıştım.

İhtiyacı yaşayan kişiyle konuşmuştum.

Ve onun ilk söylediği çözümle gerçek ihtiyacının aynı olmadığını görmüştüm.

ChatGPT’ye ikinci bir soru yazdım:

İnsanlar neden bazen ihtiyaçlarını değil, çözüm olarak düşündükleri şeyi söyler?

Cevabı göndermeden önce patron masamın yanında belirdi.

Ne kadar süredir orada olduğunu fark etmemiştim.

Ekrana baktı.

Sonra defterimde üzeri çizilmiş kelimeleri gördü.

“Görünürlükten vaz mı geçtin?” diye sordu.

“Görünürlükten değil.”

“Neden vazgeçtin?”

“Onu ihtiyaç sanmaktan.”

Yanımdaki sandalyeyi çekmedi.

Ayakta duruyor, cevabımı bekliyordu.

“Bir üreticiyle konuştum,” dedim. “Bize haber olmak istediğini söyledi. Önce görünürlük aradığını düşündüm.”

“Sonra?”

“Daha çok insan tarafından görülmek değil, yaptığı işi anlayacak doğru insanlarla karşılaşmak istediğini fark ettim.”

Patron defterime baktı.

“Bunu sen mi fark ettin, o mu söyledi?”

Soru beni durdurdu.

“İkimiz birlikte bulduk sanırım.”

Yüzünde hafif bir gülümseme oluştu.

“İşte muhataplık biraz da budur.”

“Ne?”

“İnsanın söylemek istediğini onun yerine söylemek değil.”

Bir an durdu.

“Onun, ne söylemeye çalıştığını kendisinin de görebileceği bir konuşma kurmak.”

Bu cümleyi hemen yazmak istedim ama patron devam etti:

“Peki artık gerçek ihtiyacı bulduğuna emin misin?”

Yine hazırlıksız yakalanmıştım.

“Doğru karşılaşma istediğini söyledi.”

“İnsanların söylediği ilk çözümün her zaman gerçek ihtiyaç olmadığını az önce sen söyledin.”

Haklıydı.

Kadının ikinci cevabını hemen hakikat ilan etmiştim.

“Belki onu da sınamak gerekir,” dedim.

“Nasıl?”

“Onu doğru olduğunu düşündüğümüz insanlarla buluşturup gerçekten bir karşılık oluşup oluşmadığına bakarak.”

Patron başını salladı.

“Şimdi çözüm üretmeye yaklaşıyorsun.”

Sonra ekrandaki ChatGPT sorusuna baktı.

“Fakat önce bir şeyi daha düşün.”

“Neyi?”

Bir ihtiyaç gerçek olabilir
Ama senin üreteceğin çözüm yine de yanlış olabilir

Bunu söyledi ve yürüyüp gitti.

Arkasından baktım.

Fotoğraftaki adamın masasında neden birden fazla başarısız deneme parçası bulunduğunu yeniden anladım.

Boşluğu doğru görmek, doğru parçayı ilk seferde üreteceğimiz anlamına gelmiyordu.

Gerçek ihtiyacı bulmak, çözümün hazır olduğu anlamına da gelmiyordu.

Defterimin yeni sayfasına yazdım:

İnsanlar bazen ihtiyaçlarını değil
Çözüm olarak düşündükleri şeyi söyler

Altına:

Dinlemek ilk cevabı kabul etmek değil
O cevabın altında hangi hayatın bulunduğunu anlamaya çalışmaktır

Biraz aşağıya ise patronun cümlesini ekledim:

Bir ihtiyaç gerçek olabilir
Ama ürettiğimiz çözüm yine de yanlış olabilir

Fotoğrafa yeniden baktım.

Artık boşluğun varlığından emindim.

Biçimini de az çok görmeye başlamıştım.

Ama elimdeki beyaz kartonu kesmek için hâlâ erkendi.

Çünkü bir sonraki sorum hazırdı:

Doğru bir ihtiyaç için yanlış bir çözüm üretmemek nasıl mümkün olur?

Devam edecek….   Bazı insanlar fırsat aramaz / Bölüm 5