Bir ritüel biçim değiştirirken anlamını da değiştirir mi?

muhatap masası / Hezarfen Çelebi

Dedemin düğününden tek kare bile kalmamıştı.

Günlerce süren bir düğün…

Ama geriye fotoğraflar değil, anlatılan hatıralar kalmıştı.

İlk gün bunun nedenini merak etmiştim.

Şimdi ise başka bir şeyi fark etmeye başlamıştım.

Ben yalnızca eski fotoğrafların peşinden gitmiyordum.

Fotoğrafların gösteremediği ilişkileri araştırıyordum.

Defterime aile içinde anlatılan düğünleri yeniden sıraladım:

Kırk gün kırk gece sürdüğü söylenen düğünler.

↓

Yedi gün.

↓

Üç gün üç gece.

↓

Bir gün.

↓

İki saatlik salon düğünü.

↓

Yarım saatlik nikâh.

Uzun süre bu çizgiye baktım.

Düğünlerin süresi kısalmıştı.

Mekânları değişmişti.

Hazırlıkları başka insanlara devredilmişti.

Köy meydanlarının yerini salonlar…

Akrabaların yaptığı yemeklerin yerini organizasyon şirketleri…

Günlerce süren ortak emeğin yerini birkaç saatlik programlar almıştı.

Şehir değişmişti.

Çalışma hayatı…

Ekonomi…

Evler…

Ailelerin yaşadığı yerler…

İnsanların birbirine ayırabildiği zaman…

Hepsi değişmişti.

İnsanlar da yeni şartlara göre yeni yollar üretmişti.

Bunda şaşılacak bir şey yoktu.

Fakat bir gelenek yeni bir biçim bulduğunda yalnızca görünüşü mü değişiyordu?

Yoksa taşıdığı anlam da başka bir şeye mi dönüşüyordu?

Bu soruyla bugünün düğünlerine daha dikkatli bakmaya başladım.

Bir akrabamızın geçmişte kalan bir düğün videosunu açtım.

Drone görüntüleri…

Hareketli kameralar…

Sislerin arasından yapılan giriş…

Işık gösterileri…

Dev ekranlar…

Müzik…

Danslar…

Her şey özenle hazırlanmıştı.

Gecenin neredeyse hiçbir anı kaybolmayacaktı.

Sonra takı töreni başladı.

Sunucu mikrofonu eline aldı.

İsimler tek tek okunuyordu.

“Filanca aileden…”

“Bir çeyrek altın…”

“Falanca akrabadan…”

“Bir bilezik…”

“Şu arkadaşından…”

“Şu kadar para…”

Her isimden sonra alkış yükseliyordu.

Kameralar takıyı veren kişiye dönüyor, fotoğrafçı o anı kaydediyordu.

Bazı düğünlerde verilenlerin ayrıca bir deftere yazıldığını biliyordum.

Kimin ne getirdiği…

Ne kadar taktığı…

Daha önce o aileye ne verildiği…

Sıra kendilerine geldiğinde neyin geri götürüleceği…

Hediye yalnızca verilmekle kalmıyor, hatırlanıyordu.

Hatta bazen hesaplanıyordu.

Videoyu durdurdum.

Takı töreni yeni bir şey değildi.

İnsanlar çok uzun zamandır evlenen çiftlere destek oluyordu.

Yeni bir hayat kuran iki insanın eşyaya, paraya ve dayanışmaya ihtiyacı vardı.

Aile, akraba, komşu ve arkadaşlar bu başlangıca katkıda bulunuyordu.

Belki ritüelin ilk anlamı tam da buydu:

Birlikte kurulan hayata, birlikte destek olmak.

Peki destek ne zaman karşılığa dönüşüyordu?

Hediye ne zaman hafızaya yazılan bir borç hâline geliyordu?

Ertesi gün anneme sordum:

“Düğünlerde kimin ne taktığı gerçekten yazılıyor muydu?”

“Yazılırdı,” dedi.

“Neden?”

“Unutulmasın diye.”

“Neyin unutulmaması?”

“Kim ne getirmiş…”

“Peki neden hatırlamak gerekiyor?”

Soruma hemen cevap vermedi.

Sonra sanki çok açık bir şeyi anlatıyormuş gibi konuştu:

“Onların düğünü olduğunda biz de ona göre götürürüz.”

“Onlar bir çeyrek taktıysa biz de bir çeyrek mi takarız?”

“Şartlara göre.”

“Daha az götürsek?”

“Hoş olmaz.”

“Daha fazla götürsek?”

“O da bizim bileceğimiz iş.”

Defterimi açtım.

Tek bir cümle yazdım:

Hediye unutulmamak için kaydedildiğinde, hatıranın yanında bir hesap da tutmaya başlıyor.

Ama annemin anlattığı şeyi hemen olumsuz görmek istemedim.

Çünkü bu kayıt yalnızca borç anlamına gelmiyordu.

Bir dayanışma düzeni de olabilirdi.

Bugün bir aile yeni ev kurarken herkes ona destek oluyor…

Yarın başka bir ailenin ihtiyacı olduğunda aynı destek ona dönüyordu.

Para ve altın, topluluk içinde el değiştiriyordu.

İnsanlar tek başlarına karşılayamayacakları bir başlangıcı birlikte mümkün hâle getiriyordu.

Bu yönüyle takı yalnızca hediye değildi.

Bir çeşit ortak güvenceydi.

Bugün senin için…

Yarın benim için…

Fakat aynı düzenin başka bir yüzü de vardı.

İnsanlar bazen gönüllerinden geldiği için değil, geçmişte verileni geri ödemek için takı götürüyordu.

Bazen maddi gücünün üzerinde bir hediye hazırlıyordu.

Bazen “Ayıp olmasın,” diye borçlanıyordu.

Bazen getirilen şeyin değeri, gösterilen sevginin değeri gibi algılanıyordu.

Bir arkadaşım, düğüne giderken yaşadığı küçük bir tartışmayı anlattı.

Eşi bir çeyrek altının yeterli olacağını düşünüyormuş.

Kendisi ise yarım altın götürmeleri gerektiğini söylemiş.

“Neden?” diye sordum.

“Onlar bize yarım takmıştı.”

“Peki sen ne takmak istiyordun?”

Bir süre düşündü.

“Onu hiç düşünmedim,” dedi.

İşte tam burada durdum.

Bir insan, vereceği hediyeyi kendi isteğine göre değil de daha önce kendisine verilenin değerine göre belirliyorsa…

Orada hâlâ hediye mi vardı?

Yoksa görünmez bir hesap mı?

Belki ikisi aynı anda vardı.

Bir yanda destek…

Bir yanda karşılık beklentisi…

Bir yanda dayanışma…

Bir yanda mahcup olma korkusu…

Bir yanda “Yanındayım” deme arzusu…

Bir yanda “Bize ne getirmişlerdi?” sorusu…

Aynı takı, iki farklı anlamı birlikte taşıyabiliyordu.

Bir genç çiftle konuşurken bunu daha açık gördüm.

Düğün yapmak istememişlerdi.

Yalnızca küçük bir nikâh planlıyorlardı.

Fakat aileleri büyük bir tören konusunda ısrar ediyordu.

“Neden?” diye sordum.

Genç adam gülümsedi.

“Annem, yıllardır düğünlere takı götürdüklerini söylüyor.”

“Şimdi sıra bizdeymiş.”

Kadın söze girdi:

‘Bu kadar yıl verdik, biraz da geri gelsin,’ diyorlar.”

O cümle uzun süre zihnimden çıkmadı.

Bu kadar yıl verdik, biraz da geri gelsin.

Düğün, iki insanın hayatını birleştirdiği bir başlangıçtı.

Ama aynı zamanda yıllardır dolaşımda olan hediyelerin geri toplandığı bir zamana da dönüşebiliyordu.

Takı töreni çiftin yeni hayatını destekliyordu.

Fakat bazen düğünün büyüklüğünü ve yapılma biçimini de belirliyordu.

Aileler:

“Biz bunca düğüne gittik,” diyordu.

“Şimdi herkes bizim düğünümüze gelsin.”

Böyle bakıldığında düğün yalnızca bir kutlama değildi.

Toplumsal hafızanın açıldığı büyük bir hesaplaşma anıydı.

Kim gelmişti?

Kim gelmemişti?

Kim ne takmıştı?

Kim yalnızca selam verip geçmişti?

Kim geçmişte aldığından daha azını getirmişti?

İki insanın en özel gününde, yıllardır tutulmuş görünmez defterler de masaya açılıyordu.

Fakat yine de kolay bir hüküm vermek istemedim.

“Takı geleneği artık anlamını kaybetti,” demek doğru değildi.

Çünkü birçok çift için toplanan para ve altın gerçekten büyük bir destekti.

Ev eşyası alınıyor…

Kira ödeniyor…

Borç kapatılıyor…

Yeni hayatın ilk günleri biraz daha kolaylaşıyordu.

Sorun hediyenin maddi bir değer taşıması değildi.

Sorun, maddi değerin ilişkinin anlamının önüne geçip geçmediğiydi.

Bir insan düğüne neden gidiyordu?

Çiftin sevincini paylaşmak için mi?

Geçmişte aldığını geri vermek için mi?

Çevrenin ne diyeceğini düşündüğü için mi?

Aile bağını korumak için mi?

Bir gün kendisine dönmesini beklediği desteği sürdürmek için mi?

Muhtemelen bunların yalnızca biri için değil…

Hepsi için.

Defterime iki sütun çizdim.

Bir tarafına şunları yazdım:

Armağan

Sevinci paylaşmak.

Yeni bir hayata destek olmak.

“Yanındayım” demek.

Karşılık beklemeden vermek.

Diğer tarafına ise:

Hesap

Kimin ne verdiğini kaydetmek.

Aynı değerde karşılık beklemek.

Eksik vermekten çekinmek.

Geçmişte verilenleri geri toplamak.

Uzun süre iki sütuna baktım.

Aralarında kesin bir çizgi yoktu.

Armağan, kaydedildiği anda bütünüyle anlamını kaybetmiyordu.

Hesap da her zaman kötü niyet taşımıyordu.

Bazen kayıt, karşılıklı dayanışmanın devam edebilmesi için tutuluyordu.

Fakat bir yerde dengenin değiştiği açıktı.

İnsan hediyeyi verirken karşısındaki insanı değil, geçmişteki rakamı düşünmeye başladığında…

Bir armağan, hesabın diline yaklaşmaya başlıyordu.

Bir düğünde en çok takı takan kişinin adı en yüksek sesle okunuyorsa…

Verilen şey, desteğin yanında görünürlük de satın alıyordu.

İki insanın mutluluğu, kimin ne getirdiğinin gerisinde kalıyorsa…

Ritüelin merkezi yavaş yavaş yer değiştiriyordu.

Belki asıl mesele düğünlerin kırk günden yarım saate düşmesi değildi.

Bir ritüelin ne kadar sürdüğünden çok, o süre içinde neyin merkeze yerleştiğiydi.

Eskiden günlerce süren düğünlerde de hesap vardı.

Kimin ne getirdiği o zaman da hatırlanıyor olabilirdi.

İnsanlar o zaman da birbirlerinden beklenti içinde olabilirdi.

Geçmişi bütünüyle masum, bugünü bütünüyle çıkarcı göstermek doğru olmazdı.

Değişen şey belki hesabın varlığı değildi.

Onun görünürlük biçimiydi.

Eskiden aile hafızasında tutulanlar…

Şimdi mikrofonla ilan ediliyor…

Kamerayla kaydediliyor…

Defterlere ve telefonlara yazılıyor…

Daha kolay karşılaştırılıyor…

Ve daha uzun süre saklanıyordu.

Teknoloji hesabı üretmiyordu.

Ama onu daha görünür, daha kalıcı ve daha ölçülebilir hâle getirebiliyordu.

O akşam defterimin son sayfasına şu cümleleri yazdım:

İnsan değişebilir.

Gelenek değişebilir.

Ritüelin biçimi değişebilir.

Bir süre durdum.

Sonra altına ekledim:

Fakat her yeni biçimde yeniden sormamız gerekir: Bu ritüel, insanlara hâlâ birbirlerine anlamlı biçimde yaklaşabilecekleri bir alan bırakıyor mu?

Takı töreninin bütünüyle yanlış olduğunu düşünmüyordum.

Nikâhın kısa sürmesini de eksiklik olarak görmüyordum.

Büyük düğünün doğru, küçük nikâhın yanlış olduğunu söyleyemezdim.

Mesele biçimin büyüklüğü veya küçüklüğü değildi.

Mesele, insanın o biçimin içinde kendi kararına, duygusuna ve anlamına yer bulup bulamadığıydı.

Defterimi kapatmadan önce baştaki soruya geri döndüm:

Hediye ne zaman hesaba dönüşür?

Cevabın tek bir anda ortaya çıkmadığını düşündüm.

Belki hediye, verildiği anda değil…

Karşılığı beklenmeye başladığında hesaba dönüşüyordu.

Belki kaydedildiğinde değil…

Kayıt, insanın önüne geçirildiğinde…

Belki maddi değer taşıdığında değil…

Maddi değer, ilişkinin değerini belirlemeye başladığında…

Son cümleyi yavaşça yazdım:

Bir ritüelin anlamı, ne yaptığımız kadar, onu neden yaptığımızda saklıdır.

Ama bu soru beni daha zor bir yere götürüyordu.

İnsan bir geleneğin içinde kendisine ait olmayan beklentileri yerine getirirken…

Gerçekten kendi hayatını mı yaşıyordu?

Yoksa başkalarının kendisi için hazırladığı bir hayatın içinde, kendi kararını verdiğini mi sanıyordu?

Sanırım son bölümde bakmam gereken yer tam da burasıydı.

Devam edecek… Başka türlü de olabilir mi? / Bölüm 5